DEMOKRASÍA

Dom Carlos Filipe Ximenes Belo (Photo: STL News)

STLNEWS.co – Repúblika Timor-Leste bolu “demokrátika”. Demokrátika ne’e dehan katak harii ho demokrasia no hatur iha demokrasia nia leten. Liafun Tétum Demokrasia mai hosi liaufuan portugés “democracia”, no lifuan portugés mai hosi lifuan gregu (hosi nasaun Grécia). Liafuan demokrasia, iha parte ka termu rua: “demos”, dehan katak “povu”; no “kratos”, dehan katak “ukun/poder”. Haree ba ninia abut, demokrasia dehan katak ukun/poder povu nian.

Tuir Presidente Estados Unidos da América nian Lincoln, definisaun klásiku demokarsía nian mak: “governu ka ukun mai hosi povu, liu hosi povu, ba povu” (Governo ou poder do povo, pelo povo e para o povo”. Iha sosiedade ida, iha autoridade, i autoridade ne’e hela iha povu no povu nia liman. Povu mak iha direitu atu hili ukun ka poder ne’e, no entrega ka fó ba ema ne’ebé sira hili nanis ona atu ukun. Tanba ne’e, iha demokrasia, soberania povu nian importante liu. Povu mak soberanu, laós partidu mak soberanu…

Ita hotu hatene katak povu tomak labele ukun diretamente (se lae, hotu hotu manda…hafoin iha rungu-ranga), ne’e duni, povu ukun duni, maibé indiretamente, liu hosi reprezentante ne’ebé sira, iha liberdade laran, hili nanis ona. Bele dehan, povu delega, maibé la fó poder no la lakon poder.

Atu sistema ida ne’e bele la’o, povu no sira nia reprezentate tenki hala’o beibeik diálogu ho emar ne’ebé hili ona sira …Povu nia reprezentante, ka delegadu sira ne’ebé povu hili, to’o agora, sira ba suku sira atu halo diálogu ho povu ne0ebe hili sira ka lae? Delegadu ka reprezentante povu nian ba suku sira, simu tiha ona keixa, aspirasaun, buat ne’ebé povu presiza, sira diskuti duni? Sira hato’o ba governu?

Iha demokrasia, ne’ebé diak, “referendum” mak hanesan povu nia espresaun áas liu. Laós Konstituisan mak halo julgamentu ka tesi lia ba Referendum, maibé Refereundum mak tesi lia ba Konstituisaun.

Ukun iha nasaun ida nia laran (existe), laós ba ukun na’in, maibé ba povu ne’ebé hili ukun na’in sira. Iha ne’e demokrasia labele haree de’it interese partidu nian, interese grupu ida nian, maibé, ba povu tomak nia interese, liu liu ba sira ne’ebé kiik, kiak, analfabetu, moris iha foho… Bainhira povu nia reprezentante sira la kumpri ida ne’e, sira nia hahalok hanesan “mercenário”, no sira la merese povu nia konfiansa. Iha eleisaun povu tenki hili ne’ebé fo-aan duni ba povu tomak atu serbi povu nia diak no interese. Reprezentante iha Uma-Fukun ka Parlamento la korresponde karik povu nia aspiransaun, povu iha soberania atu hili fali ema seluk, no partidu seluk.

Iha nasaun demokrátiku lolós, ema militar sira obedese ba Governo. Laós sira maka manda fali governu. Iha Repúblika ida naran demokrátiku, ema militar hakruuk ba autoridade sivil. Respeita Konstituisaun, respeita rejime demokrátiku. Iha regime demokrátiku iha liberdade de imprensa, liberdade de reuniaun i manfiestasuan. Dala ruma militar sira iha tentasaun atu sai ditadór. Ita hili ona independénsia hasoru ditadura militar iha 30 de agosto de 1999. Ita la bele admite atu mosu ditadór foun iha Timor Loro S’ae! Maibé, maun alin no inan feto sira, militar sira mos ema! Bele monu ba tentasaun, bele iha “tique” autoritáriu, bele ko’alia sala no komporta sala…Ita reza ba sira, atu sira mos bele aprende no pratika demokrasia!

Dom Carlos Filipe Ximenes Belo

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here