Language Games: Solidaridade Social No Sentimentu Humanu

Soares Pedro. (Foto: Espesial)

LANGUAGE GAMES:
SOLIDARIDADE SOCIAL NO SENTIMENTU HUMANU
BY: SOARES PEDRO

Lian-dahuluk
Teze importante husi artigu ida ne’e, hau ata hakarak atu koalia kona ba lalaok asasinatu no ran tragedia nian ne’ebe mak akontece ona iha historia mundu nian husi metafizika no filozofia fundasionalistika ne’ebe mak hase’es a’an husi ema hotu nia realidade moris ne’ebe mak dignu. No iha realidade ne’ebe mak hatudu ona iha ezijensia no ezenjia ema nian mak hanesan obrigasaun ida atu obriga ita hotu hodi labele komite no la bele halo tan asaun asasinatu ne’ebe mak hanesan ita nia rain ohin loron, maibe ita prezisa kria dalan ida hodi hari’i fila fali solidaridade no sentimentu humanu ne’ebe mak kleur ona sai polimika bo’ot iha sociedades. Problema ne’ebe mak hau ata foti iha ne’e, hau koko kabe hau nia hanoin no analizasaun uza metodu filosofia Richard Rorty nian.

Difisiente Metafizika no Fundamentalizmu Ema Nian
Rorty kria kritika ida ne’ebe mak fundamentais kona ba iha hanoin hotu husi Filosofia parte ocidental nian ne’ebe mak hahu halao konstrusaun desde Descartes nia tempu to mai ita Emanuel Kant nia tempu. Iha ne’eba hanesan kona ba subjetivizmu Descartes nian ou mos antroposentrizmu husi Emanuel Kant nian ne’ebe sai hanesan fondasi ida hodi kontinua hametin perspetivu filosofia hanesan esforsu ida no hodi buka no hatan no hetan ba saida mak ho naran “baziku rasionalidade” husi buat hotu.

Filosofia subjeitu ne’ebe mak halo dekonstrusaun husi Descartes kria saida mak nia dehan “hau ne’ebe mak hanoin”, ida ne’e sai hanesan baziku no referensia ba rasionalidade iha realidade hotu moris nian. Hanesan lema ne’ebe nia rasik bai-bain dehan, cogito ergo sum (Ha’u hanoin mak Ha’u Iha), nia hakarak halo explizitasaun ida kona ba koncensia rasionalidade ou “ha’u ne’ebe mak hanoin hanesan ha’u ne’ebe mak dahuluk “iha”ou realidade ne’ebe hatudu katak ha’u iha”. Hau no realidade hotu ne’ebe mak hela iha hau nia exterior, hau tenki kria maneira ida ho relasaun hanesan subjeitu no objetu. Realidade ne’ebe mak hela iha ha’u nia exterior sai hanesan objetividade iha hau nia koncensia rasik. Filosofia subjetu, tamba iha ne’ebe, bele hafanun fila fali ita nia hakarak ou emosaun ne’ebe mak egoistis ba iha subjeitu. Tamba subjeitu, bai-bain sempre defende a’an hodi sai hanesan sira mak lo’os, no sira senti a’an sira mak diak no serve duni kompara ho sira seluk, no mos sai hanesan super power hodi hanehan ema seluk sira ne’ebe mak inferioria. Iha ne’e, ita bele dehan katak filosofia subjeitu sai hanesan forma negasaun ida ne’ebe mak sistematiku no ita hanaran grande exterioridade.

Antroposentrizmu Kant la hela do’ok husi filosofia Descartes. Antroposentrizmu Kant hatu’ur subjeitu hanesan vokabularia ikus ida ne’ebe mak ho ninia karakteristiku no sai hanesan mos standar ba lia lo’os. Tuir Rorty, observasaun Kant nian kona ba koncensia no ema ne’e mak hodi halo ema nia a’an senti atu sai hanesan ema ne’ebe mak prezisa ita adora nia hanesan Maromak (F. Budi Hardiman, 2012:55).

Subjeitu rasional sai hanesan referensia ida, ou hanesan mos standar ne’ebe mak ita iha koko uza hodi tetu halo lo’os tuir buat seluk ne’ebe mak akontece iha liur ne’eba, tamba iha moris buat hotu se la akontece hanesan dala id aba moris. Asaun subjeitu rasional mosu, tamba ita simu no rezeita hanesan saida mak sai maximu universal. Universalizmu iha ninia parte tenki kria pozisaun ida entre saida mak rasionalidade no saida mak irasionalidade, saida mak moral no saida mak immoral, atu nune’e bele hamoris no hahoris saida mak ita hanaran dominasaun. Ou hanesan ho lian seluk, bai-bain ema dehan “ego rasionalidade transedentais ala Kant” ne’ebe mak fo ninia implikasaun katak iha ema ou grupu balu mak sempre senti sira nia a’an lo’os no rasionalidade, no senti ema seluk la vale ba sira, iha ne’ebe ema seluk ba sira hanesan ema ne’ebe mak sira konsidera irasionalidade, la lo’os, immoral, no seluk-seluk tan.

Rorty ho lian makas, esklarese tan katak nia rasik sei kontra perpetivu rua ne’ebe iha. Nia rezeita prinsipiu universais no hodi esforsu makas buka tuir naroman filosofia nian hodi bele hetan saida mak sai hanesan baziku rasionalidade ba iha perspetivu hotu no fiar ema nian ne’ebe mak lo’os (F. Magnis Suseno, 2000:242). Iha ne’e, ita hare katak saida mak Rorty rezeita ne’e lai iha ou sem razaun ida ne’ebe mak substansial. Iha ne’ebe, ita le’e fila fali narasi historia, iha attitude no lalaok asasinatu barak mak hakilar ho lian makas tamba hanesan esforsu obrigasaun ida ne’ebe mak ita hanaran ona ‘baziku rasionalidade” husi buat hotu. Ho lian seluk mos katak, krime barak mosu tamba metafizika humanu: ne’ebe mak signifika katak husik ema sira ne’ebe mak moris iha situasaun konkritu no plural ba iha ezenjia no ezijensia ne’ebe mak hanesan. Tamba iha ezenjia no ezejensia ne’ebe mak hanesan, saida mak ita hasoru laos deit ema sira ne’ebe mak moris iha situasaun konkritu ho kontazen ne’ebe mak uniku, maibe ema lolos ne’e hanesan produsaun ida ne’ebe mak abstrativu. Ema hanesan pruduto abstrativu ne’e tamba vokabularia ida ne’ebe mak sai hanesan final no mos referensia husi observasaun valores ema sira ne’ebe mak moris iha situasaun konkritu no plural ne’e.

Sai problema iha ne’e mak hanesan ema ne’ebe mak mesak ou ema ne’ebe mak ita bele hanaran nia ho letra E ida ne’e laos hanesan realidade orijinal, maibe konstrusaun metafizika ida ne’ebe mak muda ou transforma ita tuir lalaok intelektuais ne’ebe mak iha ninia obsesaun rasik ne’ebe mak iha duni ninia kualidade mazimu universal humanu, no ida ne’e akontece atu marjinalizasaun tiha pluralidades culturais, relijiaun no sexo sira.

Problema ne’ebe iha, mak hanesan tuir Rorty katak konstrusaun metafizika kona ba ema nian bai-bain ita observa hanesan vokabulariu ikus ne’ebe mak mai ho ninia karakteristiku internal, universal, ejenzial no la iha ida mak atu muda tan. Realidade refere iha ninia interversaun ne’ebe mak diferente tebes husi kontingenjia linguazem nian, ne’ebe mak iha ninia signifikasaun katak ba ema nia a’an rasik. Ho ida ne’e, hanoin no lingua esfrosu hodi bele hatene no komprende diak liu tan kona ba lei ho naturalidade logis ou realidade nian ne’ebe mak lo’os. Rorty halo ninia kritika ba iha esforsu filozofia nian hanesan ne’e. Ba nia Rorty, sai hanesan klaim ida deit. Signifika katak lei ne’ebe mak logis, prezisa ninia lei baziku fundamentais no rasionalidade ne’ebe lao hamutuk ho realidade ne’ebe ita nunka mai hasoru iha ita nia moris, no iha ne’ebe ita nia esplikasaun hanesan lia los no vokabulario ikus nian. Iha ne’e, ita hatene katak filozofia rasionalistika no ezenjialistika hanesan ne’e sei kontrariu hela ho faktus kontigensia lingua ema nian ne’ebe mak pluralidade iha komprensaun no perspetivu ba iha realidade.

Metafizika no fundamentalizmu sei hamosu forma sira hanesan mosu asaun asasinatu ba ema nia humanidade iha historia. Pratika kolonializmu husi ema Europa sira hanesan faktus husi metafizika humanu. Konseptu universal kona ba ema sai hanesan konstrusaun metafisis ema Europa nian ne’ebe iha sira nia parte sei hamosu opozisaun ne’ebe mak ita hanaran biner, iha ne’ebe sira nia perpetivu ba ema seluk no ema iha tasi balun ba. Tamba iha sira nia perpetivu katak ema iha tasi balun (inklui mos ita iha Azia) sira hare hanesan ema ne’ebe mak fuik, a-moral, eksotis, irasional, beik -Hau inpresta lian original Rorty nian-iha nia livru “Manusia-Manusia Palsu”.

Ho ida ne’e, no ho perspetivu katak ema Europa rasik konsidera sira nia rasionalidade ne’ebe mak alto no sira hanesan ema ne’ebe hatene moral, mak iha pratika kolonializmu no Sistema ukun nian “ema no kultura iha tasi balun” sira hare hanesan prosesu dekolonalizasaun ida. Iha prosesu dekolonalizasaun ida ne’e, ita uza laos hanesan vokabulario ikus ou languages games kultura nian maibe ita foka liu ba iha standar valorizasaun no konseptu ema Europa sira nian rasik ne’ebe mak hare vokabulario ikus hanesan: sira mak lo’os no rasionalidade hodi nune’e sira uza sira nia standar hodi halo kompara ho ema seluk inklui mos ita sira ne’ebe mak laos mai husi Europa. Iha parte seluk mos, defisiente metafizika no fundamentalizmu hanesan ne’e bai-bain ita hasoru iha faktus sira tuir mai ne’e. Ita hotu hatene historia Holocaust ne’ebe mak akontece asaun asasinatu ba ema rihun ne’en resin iha Kampu konsentrasaun iha Nazi, Alemaun nian, trajedia hanesan saida mak akontece iha ita nia rai doben Timor-Leste rasik hanesan iha Massacre Santa Cruz, Dili iha 12 Novembru 1991, iha ne’ebe militar Indonezia oho no hamate Timor Oan barak. Ida ne’e mak ha’u nia konpresaun katak, buat hotu ne’ebe mak mosu ne’e hanesan lalaok husi saida mak sira halo no sira hare husi sira nia perpetivu rasik hanesan ideolojia ida, tamba iha doutrina filozofia rasik dehan vokabulario ikus ne’ebe mak sai hanesan standar no referensia ida hodi halo valorizasun ba iha grupu sira seluk. Ida ne’e mak hanesan tekniku hegemonizasaun ne’ebe mak kontingensia no pluralidade ne’ebe mak foun, lingua no vokabulariu ikus tau ba iha lia lo’os ida ou vikabulariu ikus ne’ebe mak universal no absoluta.

Solidaridade Social No Sentimentu Humanu
Iha metafizika no fundamentalizmu ne’ebe mak sei fitar hela iha ema nian fuan no memoria mak motiva no dudu Richard Rorty hodi salva ema hotu husi konstrusaun metafizika nian kona ba ema ne’ebe mak absoluta no universal. Buat ida ne’ebe halo husi Rorty rasik uluk nanain nia rasik hakarak importansia problema kona ba ema no humanizmu ne’ebe mak sai hanesan kontingensia husi linguazem nian. Nia rasik rezeita perspetivu ne’ebe mak hare linguazem hanesan deskripsaun ida husi mundu nian, no hare mundu hanesan mundu ne’e rasik hela iha linguazem nia liur. Tuir nia katak, mundu iha no hela ho linguazem ne’e nian rasik, no linguazem ne’e rasik mak kria mundu, hodi nune’e historia hotu ema nian hanesan rezultadu ida ho transforma no dezenvolve language games ne’e hanesan husi ema ida no ba ema seluk.

Signifika katak, tamba lingua ne’e hanesan kontingesia ida tamba iha language games ne’e rasik ida-idak iha ninia regras no disiplina no ida ne’e mak iha ninia vokabulariu ikus nian la iha mos ninia karakresitiku ne’ebe mak universal no hela metin (forever). Iha historia ema nian no iha ema nia moris rasik ne’ebe mak ho ninia karakterestiku kontingensia no limitasaun tamba lingua ne’e rasik iha ninia kontigensia. Vokabulario ikus ne’ebe mak ho ninia karakteristiku lo’os no lolo’os, mak iha ninia ejensializtiku no absoluta hatudu momos katak nia rasik sei iha diferensia husi rezultadu fatual kontingensia ne’ebe mak iha ninia pluralidade linguazem no historia ema nian ne’e rasik.

Ho ida ne’e, hanesan mos filosofu Derrida, Rorty mos halo ninia decentring of subject ida kona ba dekonstrusaun husi subjeitu. Ema lolos ne’e tenki husik husi metafizika ba iha kontingensia ninia rasik tamba ema ne’e mai husi mundu ida ne’e, no mai ho linguazem ne’ebe mak sempre iha ninia kontingensia. Maibe, saida mak sai objetivu husi decentring of subject ne’e? Tuir Rorty, dekonstrusaun husi subjetu no problema pragmatizmu hotu ne’ebe mak bazeia ba humanizmu modernu mak hanesan solidaridade social. Solidaridade social hanesan dalan diak ida ne’ebe mak hodi hasoru forma sira husi lalaok assasinatu ne’ebe mak sai responsabilidade uniku husi rasionalidade ne’ebe mak hanesan iha filosofu fundasionalistika no metafizika ema nian rasik. Mak ho ida ne’e, ita hatene katak solidadridade ne’ebe mak hari’i husi Rorty rasik la bazeia ba ninia ideia bazika ou argumentu rasionalidade ne’ebe mak to ikus mai hamosu problema ida katak “Tamba sa?”. Koalia kona ba solidaridade mak solidadaridade la mai husi filosofia no rasionalidade.

No iha ne’e, ita bele husu oinsa solidaridade social ne’e sai imposivel? Ha’u bele dehan solidaridade social mosu tamba iha ninia sentidu sira hanesan tuir mai ne’e; Primeiru, Hironis. Hironis hanesan konhecimentu ida ne’ebe mak hodi bele foti dezisaun bazeia ba ninia distancia perspetivu ne’ebe mak do’ok, iha ne’e hatudu momos iha ninia vokabulariu ikus ne’e rasik, iha ne’ebe nia mai dala ida hodi konsidera no habrani ninia a’an ba iha faktus kontingensia vokabulariu ikus ne’ebe mak hamri’ik mesak ne rasik. Ou ho lia-fuan seluk, ita bele dehan, hironis ou hironizmu hanesan lalaok ida ne’ebe mak skeptiku ba iha lia-lo’os husi perspetivu no klaim ne’ebe mak hamri’ik mesak no mos hodi fo konsiderasaun hanesan kontingensia ne’ebe mak iha ona. Ho ida ne’e, ita foin deskobre ninia transparansia no konsiderasaun ba lia-lo’os ne’ebe iha husi ema seluk iha konseptu vokabulariu ikus nian ne’ebe mak akontece iha liur ne’e hodi bele sai posivel. Rorty hanaran attitude no lalaok refere hanesan attitude orijinal ema nian ne’ebe mak ita bele dehan “Humanu Hironis”. Humanu hironis mos hanesan nia ne’ebe mak ho aten brani simu duni realidade katak fiar no vontade ne’ebe mak iha no sai hanesan sentralizasaun ne’ebe mos mak seidauk iha ninia disilplina ida ne’ebe mak lo’os no hamri’ik rasik ou independente. Humanu hironis hatudu ninia lalaok ne’ebe mak Hironia ba iha ninia perspetivu rasik. Signifika, nia hado’ok a’an husi perpetivu no vokabulariu ikus ne’e rasik, no tau ninia importansia skeptika ba iha saida mak ba nia ne’e senti transparansia husi vokabulariu ikus nian ne’ebe seluk iha ninia privatizasaun vokabulariu ikus nian ne’ebe mak iha liur hela alias salah jalur.

Solidaridade ne’e rasik mosu husi hironia. Hironia fo posibilidade ne’ebe boot ba ita hodi labele sai fanatizmu ba iha ita nia perspetivu rasik. Tamba hun husi totalirianizmu no kolonializmu ita bele deskobre iha saida mak ema dehan impotensialidade ne’ebe mak iha ninia frakeza rasik, no hodi kontinua kria kritika no buka tuir ema seluk nia faltas, doutrina, klaim no vokabulariu ikus nian ne’e rasik. Grorifikasaun kona ba perpetivu no vokabulariu ikus ne’e rasik sei mai ho ninia finalidade ida ne’ebe mak hakilar hodi defende ninia hakarak no sentimentu ne’ebe mak nasistika iha ne’ebe mos nia rasik senti katak vokabulariu ikus ne’e rasik sai hanesan lia lo’os ne’ebe mak mosu mai dala ida deit iha vokabulariu sira seluk ne’ebe mak la lo’os, irasional, la iha fiar (Zintiu) no alfabetizmo. Atu rekonhece sala ne’ebe mak iha ona kona ba pluralidade ne’ebe mak iha no labele atu mosu tan, mak iha ne’e hironia sai hanesan lalaok importante ida tamba husi nia mak mosu saida mak bai-bain ita hanaran flexibilidade, skeptisizmu, transparansia, no solidaridade. Hironia hanesan falsifikasaun ida kona ba vokabulariu ikus nian rasik ne’ebe mak hakarak atu hanorin mai ita hodi hatene respeitu justisa ne’ebe mak legal hanesan ba iha ninia vokabulario ikus sira seluk ne’ebe mak bai-bain ona akontece iha fatin publiku sira no agora dau-daun mosu iha ita nia nasaun doben ida ne’e.

Rua, sentimetu humanu.Tuir Rorty, solidaridade sei la mosu mai wainhira sem-baziku rasional ne’ebe mak universal kona ba ema nian. Hodi dezenvolve no hari’i solidaridade, ita sei la prezisa fondasi ida ou konstrusaun baziku ida husi saida mak ita dehan matafizika-rasional. Solidaridade mosu wainhira ita iha sentimentu socias. Solidaridade hanesan modalidade ou metodu ida hodi deskobre sentimentu ema ida-idak nian. Exemplu hanesan ita nia lideransa politikus sira balu halo asaun karidade hodi fo tulun ba ema kbi’it laek sira ita hare ida ne’e laos hanesan kualidade ou predikat husi povu ki’ik sira ne’ebe mos mak hanesan humanu ne’ebe iha rasionalidade hodi hanoin maibe tamba ita nia lideransa sira ne’e iha duni sira nia sentimentu humanu ne’ebe mak klean hodi fo tulun ba ema kbit laek sira atu nune’e sira mos senti hamutuk saida mak povu sira ohin loron senti. Sentimentu ne’ebe mak ho tipu hanesan ne’e ita bele dehan nia iha ninia karakteristiku ne’ebe mak spontanidade, no ida ne’e sei la mosu konfuzasaun iha publiku katak asaun karidade ne’ebe mak akonetece laos atu estraga povu sira maibe ajuda sira hodi senti mos saida mak ita ema nia hanoin ba malu hodi fo tulun malu nudar Timor oan deit.

Ho sentimentu ne’ebe iha ne’e mak bele loke ita nia horizon nudar humanu liu husi ita nia simpatia ba ita nia ema sira atu nune’e bele ajuda ita hodi deskobre pluralidade lia-lo’os iha vokabulario ikus sira seluk ne’ebe mak sei lori mai ita konfesa husi ema seluk no hanoin hotu moris kultura nian katak ita moris prezisa apoiu no tulun malu nafatin.

Tamba ho ida ne’e, Rorty mos koalia kona ba prioridade demokrasia ba filozofia nian. Iha ne’ebe, hatudu iha lalaok povu nian katak saida mak diak sei la bazeia deit ba absolutizmu no universalizmu ne’ebe mak nakonu ho asaun rasionalidade, maibe nia tenki bazeia duni ba demokrasia ne’ebe mak legal. Demokrasia hanesan Liberdade ida ba ema hotu, iha ne’ebe ema hotu livre hodi hato’o sira nia argumantu no opiniaun ne’ebe mak livre. Iha demokrasia, vakobulario ida-idak iha ninia limitasaun ba iha lia-lo’os ne’e rasik. Iha ne’ebe, lia-lo’os iha hodi kria harmonizasaun iha moris social ne’ebe mak livre iha paz, domin, unidade no dame.

Maibe mos, realidade refere sei nafatin kontinua lori povu sira ba iha naturalidade ne’ebe mak haktuir husi Filosofo Thomas Hobbes katak: “ema sempre hetan traisaun husi emosaun ho sai egoizmu iha ukun no senti ema seluk la vale. No la iha lei no baziku rasionalidade ne’ebe mak lo’os, maske ema nia attitude no lalaok hatudu ba ema seluk sai hanesan forma reprezentante ida ne’ebe mak ita haran “sentimentu subjetivu”.

Lian-Ikus
Totalitarianizmu no asaun asasinatu iha historia hotu ema nian barak mak mosu hanesan impaktu husi metafizika humanu no filozofia fundamentalizmu ne’ebe mak hamate ezijensia ema hotu nian iha moris ne’ebe mak konkritu. Problema refere mak obriga filosofo Richard Rorty ho ninia Liberdade tomak hodi hakarak fo livre ba ema ida-idak tuir ninia humanidade rasik hanesan humanu husi lalaok asasinatu metafizika ema nian. Rorty iha ne’e, nia ho esforsu tomak hakarak lori fila fali ema hotu ba konhece sira nia humanidade ne’ebe mak lo’os, no laos sai hanesan problema epiztemolojia ida, maibe hanesan etika, laos hanesan rasionalidade maibe solidaridade social no sentimentu humanu. Tamba ho deit solidaridade social no sentimentu humanu, ema ida-idak bele simu asaun hotu ne’ebe mak akontece hanesan realidade iha moris no sira hodi bele dezenvolve sira nia a’an ho livre tuir sira nia horizonia no perpetivu orijnal sira nian hanesan ema ne’ebe mak moris iha justiza no lia-lo’os tuir dalan demokratiku iha estadu RDTL ida ne’e.

** Hakerek nain: Alumni Estudante Eskola Sekundaria No. 1 Lau-lara, Aileu. Hela fatin: Hau-toho, Remexio, Aileu. (NB: Karik iha kritika ou sujestaun ruma husi le’e nain sira, bele SMS direita mai hau ata nia Numero Kontaktu: +639459820350 ou Email Address: soaresherry27@gmail.com).

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here