Edukasaun Formal vs. Edukasaun Moral

BY: SOARES PEDRO

Introdusaun
Povu Timor Leste maioria tama ona ba iha realidade mundu ne’ebe mak ita dehan moderno no iha kompetensia iha area edukasaun ne’ebe mak struturadu no sistematiku, iha ida ne’e mak hanaran edukasaun formal. Edukasaun ohin loron sai hanesan fatin importante ba ema hotu hodi halo diskusaun sira kona ba oinsa dezenvolvimentu Timor Leste nian iha futuru. No tama ba iha ne’e, ita bele akompanha no observa saida mak akontece iha ita nia rai ohin loron. Sera que edukasaun moral mos lao tuir nia fatin, ou keta edukasaun moral la apar ho edukasaun formal ne’ebe mak tinan barak ona ita hatudu no halo iha ita nia rain. Mai ha’u ata edukasaun formal seidauk 100% responde edukasaun moral ema hotu nian no liu-liu nai ulun sira nian. Tamba nai ulun sira ne’ebe mak hetan edukasaun formal diak ona, maibe sira seidauk maturidade iha sira nia edukasaun moral. Ida ne’e hatudu iha sira nia lalaok no Sistema ukun nian iha estadu. Iha ne’ebe, la lori fator positivu ba dezenvolvimentu nasaun nian, maibe destroe no hamate fali roda dezenvolvimentu nasaun nian, no fim povu ki’ik,kiak no mukit mak sai fali vitima ba sira nia lalaok ukun ne’ebe la iha konxiente moral, maske sira matenek.

Edukasaun Formal no Edukasaun Moral
Edukasaun formal hanesan atividade ida ne’ebe mak sistematiku, struturadu no nia hahu husi nivel edukasaun baziku hanesan primaria to ba iha nivel universidade ne’ebe mak hanesan. Atividade ne’ebe mak hola parte iha laran mak hanesan atividade sira ne’ebe mak fo orientasaun akademiku em jeral, iha ne’eba iha programa spesialidade no programa treinamentu espesialidade sira ne’ebe mak iha ninia kontinuasaun.

Edukasaun moral hanesan parte husi edukasaun em jeral ne’ebe mak forma ema hotu hodi sai ema tuir ninia obrigasaun moral nia haruka; iha ne’ebe edukasaun moral didika no eduka ema hotu sai humanu ne’ebe mak tau fiar ba iha Maromak, hatene respeitu malu, demokratis, no tane a’as direitu no dignidade ema nian. Bazeia ba definisaun ne’ebe iha, ita bele dehan katak edukasaun formal no edukasaun moral sai hanesan baziku fundamentais ba ema hotu, iha ne’ebe orientasaun ne’e hakarak atu hanorin no orienta ema hotu hodi sai ema ne’ebe mak iha ninia integridade akademiku no moral diak ba moris no sociedade.

Edukasaun ne’ebe lolos hanesan edukasaun ida ne’ebe lao liu husi ninia koridor ne’ebe mak lolos tuir prosesu hotu ne’ebe mak iha hodi forma attitude no lalaok moris ema hotu nian, iha ne’ebe iha nia esforsu tomak atu hakarak lori individu hotu hodi bele ba konhece a’an liu husi atividade aprende no pratika. Ida ne’e hanesan mos saida mak sai objetivu husi ita nia edukasaun nasional nia programa ne’ebe mak iha ona katak atu hakarak motiva no hanorin ema hotu hodi sai matenek, matenek iha parte edukasaun formal no mos iha parte edukasaun moral nian. Husi ida ne’e, ita bele husu katak saida tan mak sei menus no sai hanesan obstaklu husi ita nia edukasaun ohin loron? Tuir ha’u ata, edukasaun iha ninia prinsipio no objetivu ne’ebe mak diak hodi hanorin ita ida-idak bele iha konxiente husi ita nia ezijensia rasik, ne’ebe mak hanesan hatudu ona husi prosesu edukasaun ne’e rasik. Liu husi ida ne’e mos, edukasaun iha ninia objetivu hodi forma ema ida-idak hodi sai pesoal ne’ebe mak iha ninia integridade hodi hatene hanoin no servisu. Signifika katak edukasaun sai hanesan humanizasaun ne’ebe mak hanorin ema hodi hatene buat hotu, maibe edukasaun hanorin ema hotu hodi hatene halo buat hotu iha moris rasik, familia, sociedade no ba nasaun.

Responsabilidade Edukasaun Formal
Responsabilidade edukasaun formal iha ninia ejistensia ne’ebe mak fundu no iha relasaun direitamente hodi eduka no dezenvolve ema ne’ebe mak serve duni atu sai ema iha futuru bazeia ba ninia intensaun pesoal ne’ebe mak hakarak sai ema. Intermus ida ne’e, ita hotu nudar cidadaun iha país ida prezisa hetan edukasaun ne’ebe mak diak no digno. Obrigasaun ida ne’e, la sees husi konxeito husi edukasaun nian ne’ebe iha ninia orientasaun hodi hamoris ema nia moris ne’ebe mak diferente. Signifika iha edukasaun iha pasadu la hanesan ho edukasaun iha tempo ohin no futuru. Ho edukasaun ne’ebe mak diak, ema hotu sei sai kualidade ne’ebe mak diak iha nia moris no ba nasaun. Obrigasaun husi responsabilidade edukasaun formal mos sei la lao dook husi pratika ou lalaok moral nian. Iha lalaok moral mak sai hanesan konfesa ida husi hakarak ema nian, no hodi prezisa obedese ne’ebe mak absoluta ba mris. Edukasaun rasik iha ninia obrigasaun atu eduka ema hotu sai ema ne’ebe mak moris hatene moral.

Parte ida ne’e, ita bele mos kabe ba iha konxiente moral ema ida-idak nian. Ita hotu hanesan pesoal ida ne’ebe mak mai ho karakteristiku ne’ebe mak la hanesan hodi konsumo lolos edukasaun ne’ebe mak oferese ho diak atu nune’e ita bele hamoris fila fali asaun positivu ne’ebe mak fo ninia suportasaun genusidade nian mai ita ida-idak hodi hatene ita nia a’an nudar ema ne’ebe mak ho dignidade.

Edukasaun iha ninia razaun no objetivu rasik hodi eduka ema hotu hodi sai ema ne’ebe mak kualidade iha moris. Ida ne’e sai hanesan prinsipiu importante husi edukasaun em jeral. Ema mak sai hanesan sentru importante husi edukasaun. Tamba edukasaun nunka atu destroe ema nia moris, maibe edukasaun hamoris ema nia moris. Edukasaun hafanun ema husi ema nia moris tuan ba moris foun. Edukasaun hanorin ema hodi hatene halo buat hotu, no laos hatene halo buat ida. Edukasaun mak sai xavi ba moris. Iha ne’ebe ita hetan edukasaun diak, ita hatene buat hotu no halo buat hotu lao tuir koridor moris nia husu. Moris prezisa ema, ema ne’ebe moris ho edukasaun. Iha ne’ebe ita hanorin ema ida ho ita nia limitasaun edukasaun hotu, signifika ita hanorin ona ema rihun tomak iha ita nia moris. Tamba moris iha ninia kontinuasaun. Hanesan mos ho edukasaun iha ninia kontinuasaun. Hakarak aprende mak aprende sei la hotu iha moris, aprende sei sei la tarde ba ema hotu. Tamba edukasaun moris sei kontinua to wainhira ita hakfahe a’an husi mundu ida ne’e. Edukasaun nafatin iha ninia kontinuasaun.

Responsabilidade Edukasaun Moral
Lia-fuan moral mai husi lia-inan Latino nian katak “mores” signifika lalaok moris ou attitude ema ida-idak nian. No husi lian Yunani moral katak “ethos”. Lia-fuan moral ne’ebe mai husi lian Latino no Yunani ne’e la iha diferente iha ninia kontiudu, maibe ninia diferente hatudu iha lingua rua ne’e rasik. Tamba lia-fuan “mores” no “ethos” iha ninia signifikasaun ida deit, katak moral hanesan dotrina ida ne’ebe mak koalia kona ba lalaok no attitude moris nian ne’ebe mak indika ba iha lalaok moris nia; diak no a’at. Ema ida ne’ebe mak iha moral diak, iha ne’ebe ema ne’e halao ninia moris lao tuir lalaok no valores moral nian ne’ebe mak diak iha ninia moris.

Moral mos hanesan censia ida, ne’ebe mak iha parte ida nia mai husi filosofia nia perspektivu. Nia iha ninia karakteretiku ne’ebe mak pratika, normativa no funsional, hodi nune’e atu bele sai hanesan censia ida ne’ebe mak direitamente iha ninia fantazen ba iha relasaun moris loron-loron ema nian. Moral bai-bain sai hanesan normas ne’ebe mak hafanun ema ida-idak iha sira nia moris, ne’ebe mak iha parte seluk mos nia fo valores ba lalaok moris ema nian lolos hanesan humanu.

Tuir Franz Magnis-Suseno iha I Gede A. B. Wiranata (2005:47), iha ninia livru ne’ebe mak hakerek kona ba funsaun moral nian hanesan fo apoiu ou suporta ema hodi buka no halo orientasaun ne’ebe mak ho krítiko iha moris tuir moralidade ne’ebe mak seidauk kompletu ou hanesan sei iha hela konfuzasaun nia laran. Moral rasik hanesan hanoin ida ne’ebe mak sistematiko no hetan rezultadu ida ne’ebe mak imediata no laos kona ba hahalok diak sira deit, maibe nia mai ho ninia funsaun ne’ebe mak baziku no kritiku tebes. Definisaun ida ne’e bazeia ba iha ninia hanoin kona ba ita nia moris iha sociedade ne’ebe mak loron ba loron hahu muda a’an hodi tama ba iha situasaun ne’ebe mak pluralistiku tebes no ninia durasaun ba transfromasaun ema nian hodi dezenvolve tuir tempu ne’ebe iha liu-liu kontinuasaun ba iha tempu moderno hanesan agora, ne’ebe mak iha prosesu asaun social ne’ebe mak iha ninia potensia no lalaok moral ne’ebe mos mak diak tebes iha relasaun moris loron-loron nian.

Ita koalia kona ba responsabilidade moral, ita mos prezisa hatene kona ba kontiudu husi responsabilidade ne’ebe mak iha ninia relasaun konkritu hanesan saida mak ha’u ata temi ona iha leten. Valores moris ne’ebe mak iha moral sai ona hanesan realidade moris husi ema ida-idak nian hodi fo kores importante ba nia moris rasik ou no ba ema seluk iha sociedade no nasaun. Ho ida ne’e, ita bele hatene katak karakteristiku moral sei la sees no dook husi asaun ne’ebe mak iha responsabilidade, tamba responsabilidade mak sai hanesan asaun pratika ne’ebe lolos husi ema ne’ebe mak iha moral (William Chang, 2001:47). Iha fatin hanesan, moral rasik sai hanesan preskripsaun ida ba ema ida-idak hodi halo asaun bazeia ba ninia valor no kualidade moris ne’ebe mak sai duni hanesan asaun motivasaun ida ba nia hodi halo asaun ne’ebe mak diak iha moris tomak nudar humanu.

Maktakan
Edukasaun formal sai hanesan instituisaun ida hodi eduka ema hodi sai ema. Iha instituisaun ne’e rasik no nia fasilidade hotu ne’ebe iha hakarak atu forma ema no muda ema husi la-hatene ba hatene, husi nakukun ba naroman, husi humanu in-perfeitu ba humanu perfeito. Ou simplesmente ita dehan edukasaun eduka ema hodi sai ema. Husi razaun ne’e rasik ita bele deskobre katak edukasaun lolos ne’e iha no mai ho ninia karakteristiku moral rasik. Tamba sa? Tamba, edukasaun mak bele hadia ema nia moris hodi hatene kona ba moral, lia-loos, justisa no moris ne’ebe mak dignu. Iha ne’e mak ita foin deskobre responsabilidade moral ba iha edukasaun formal. Iha koridor moral, edukasaun sai responsabilidade ba lalaok no atitude ema nian no valores moris hotu ne’ebe mak lori ema lao tuir dalan ne’ebe mak loos no justo mak hanesan ema ne’ebe hatene hanoin no hatene halo asaun. No kabe ba ita nia mundu lideransa, iha ne’ebe ita nia lideransa sira ne’ebe mak hetan edukasaun formal diak ita bele dehan struturadu no sistematiku…to iha ne’ebe ona sira nia matenek no konxiente moral ne’e hatudu no tau iha pratika nudar lideransa nian? Tama lideransa ideal laos deit matenek hodi hanoin no hato’o argumento ou hatene deit atu define saida mak diak no a’at, maibe hanesan lideransa ne’ebe mak diak tenki habrani a’an hodi hamoris censia no matenek hotu ne’ebe iha ba sociedade.Tamba ne’e prezisa ita husu, to ona iha ne’ebe ita nia edukasaun formal no edukasaun moral iha ita nia moris no ba ema seluk, liu-liu servi ita nia nasaun doben RDTL? **

*) Hakerek Nain Husi Aileu-Remexio, no agora nu’udar Seminarista SVD no hela iha Tagaytay, Philippines.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

NEWS UPDATE

Update Covid-19 TL 4 Dezembru: Kazu Pozitivu 1 & Rekuperadu Nain 1

DILI, STLNEWS.co - Ohin loron, Sabadu (04/12/2021), Kordenadora Jeral Surtu Covid-19, Ministeriu Saude Timor Leste deteta tan kazu pozitivu ida (1) no rekuperadu nain...

PR Periodu 2022-2027 Presiza Tau Interese Ba Estadu & Povu TL

DILI, STLNEWS.co - Prezidente Republika (PR) ba periodu tinan 2022-2027 atu ukun husi se deit presiza mak tau interese ba estadu no povu Timor...

Lidera Enkontru G7+ Iha Lisboa, Xanana Kontinua Promove TL Ba Mundu

PORTUGAL, STLNEWS.co - Lider karismatiku Xanana Gusmão, nu'udar mos pesoa eminente g7+ kontinua promove Timor Leste ba mundu liu husi g7+, bainhira hamutuk ho...