NASAUN DEMOKRASIA: QUO VADIS DEMOKRASIA?

By: Soares Pedro

STLNEWS.co – Hau nia artigu ida ne’e, hau ata hakarak hato’o deit hau nia argumentu simples ida, tamba demokrasia nebe lolos ne’e sempre bazeia ba iha ninia prinsipiu tolu, hanesan konhecementu nebe diak kona ba saida mak akontece iha povu no sociedade sira nia le’et, Individu sira ne’ebe mak iha sociedades nia le’et brani hodi halo dezisaun ba iha publiku, no mos igualidade ema hotu nian ne’ebe mak hanesan sai subjetu ba iha direitu no lei nian ho ninia dignidade ne’ebe mak hanesan. Argumentu ne’e hau dezenvolve husi ideia Ros Harrison ne’ebe iha ninia livru rasik nia koalia kona ba demokrasia ne’ebe mak iha hau nia analojika rasik bazeia ba situasaun ne’ebe mak agora dau-daun akontece iha nasaun Timor-Leste ida ne’e. Tamba iha hau nia reflesaun pesoal no bazeia ba iha kontestu filosofiku hau hamosu pergunta ida iha ne’e hodi sai hanesan save ba iha artigu ida ne’e, perguntas ne’ebe hau relata mak, ho kondisaun saida mak diak ba ita hodi kria povu no sociedade ne’ebe mak moris demokratiku no hodi tane a’as valores demokrasia?

Lia-fuan Demokrasia
Demokrasia, iha ninia kontiudu harafia, katak estadu ida ne’ebe mak ukun povu (demos) no hanesan mos kaer kna’ar iha Governu ne’ebe a’as (Kratos). Signifikadu ida ne’e, formal katak, demokrasia bele mos identifika hanesan husi estadu ba povu, iha povu, no ba povu. Bele mos, iha nasaun sira ne’ebe ho kapasidade povu oituan, demokrasia bele akontece imediata, iha ne’ebe povu rasik deside saida mak diak ba sira nia moris liu husi dalan diskusaun iha publiku. Maibe ida ne’e susar atu akontece iha nasaun ida ne’ebe mak demokratiku no adapta ona valores demokrasia, mak iha ne’e povu sira iha sira nia reprezentate husi deputadu sira iha parlamentu Nasional, no sira ne’e mak hanesan lian ba povu nian hodi determina katak servisu hotu iha governu tenki nafatin lao tuir dalan demokrasia no necesidades hotu povu nian, nebe mak povu prezisa iha sira nia moris loron-loron. Husi perspektivu ida ne’e, tuir hau nia hanoin, demokrasia ne’ebe mak dignu mak tenki nafatin tane a’as valores demokrasia hotu iha lalaok boa governasaun nian, mak hanesan valor humilidade, justica, representate ne’ebe mak iha moral diak, no nafatin hakilar kona ba povu nia moris diak mak sai hanesan fator principal, no laos ukun ba deit grupo ki’ik, no ema lubun balu deit no mos kores sira iha soceidades, maibe ukun ba ema hotu hanesan povu ne’ebe ida deit no moris iha nasaun no estadu demokratiko ida ne’e.

Ho situasaun ne’ebe akontece iha ita nia rai doben Timor Leste agora, demokrasia ita hare hanesan iha dalan rua. Iha parte ida, ema barak no maioria povu Timor Leste adora no tane a’as demokrasia hanesan dalan ida ne’ebe diak no justu iha sistema boa governasaun nian ne’ebe mak tuir sira katak los no justu duni hodi tane a’as nafatin valores demokrasia tuir dalan justica ba iha dezenvolvimentu nasaun nian ne’ebe mak diak liu iha futuru. Iha parte seluk, ema barak no lubun oan balu mos mak hakarak despreza tiha demokrasia, tamba sira rasik hakarak kria no hamosu krime, tan deit ho hanoin ne’ebe liberdade no la hanoin ba sistema iha nasaun nian. Tamba iha asaun a-moral ne’ebe mak haksubar a’an metin iha sira nia hanoin ne’ebe livre ou alias liberdade ba hanoin. No iha ida ne’e mak ita foin hatene katak asaun konkritu ne’ebe lolos hodi hametin justica no dezenvolvimentu nasaun nian la lao ba oin tinan ba tinan.

Iha historia hotu ema nian, konseptu demokrasia nafatin mosu diskusaun bo’ot iha publiku. Maibe iha filosofia do politiku sira hotu, hahu husi tempo eskolastika nian to mai agora, sira la iha hanoin ne’ebe hanesan, wainhira koalia kona ba demokrasia. Hanesan hakerek husi Harrison, Jeremy Bentham, ne’ebe hanesan filosofu utilitarian nian ne’ebe mak mai husi England, nia rasik aseita ho idea baziku demokrasia nian ne’ebe iha ona. Maibe mos, Jean-Jacques Rousseau, filosofu politiko ida ne’ebe mai husi França, nia la simu no despreza tiha konseptu no demokrasia ne’ebe mak aplai ona iha nasaun hotu, inklui mos hanesan demokrasia ne’ebe mak ita uza iha ita nia rai doben Timor-Leste. Ba nia, iha sistema demokrasia ne’e rasik, nia hakarak povu partisipa direita, no lalika iha reprezentante povu nian hanesan deputadu sira iha Parlamentu Nasional. Reprezentante politiku, hanesan membru parlamentu sira iha Timor Leste, sira ne’e hanesan deit uza povu nia naran hodi buka sira nia popularidade. Tuir hau nia observasaun, asaun refere mak akontece agora iha ita nia rai doben ida ne’e. Reprezentante povu lolos ne’e sai hanesan autor principal hodi defende povu nia moris diak. Karl Marx, filosofu politiku husi Alemanha, nia rasik mos iha ninia versaun demokrasia rasik, mak hanesan demokrasia ne’ebe halao no hahu husi ema servisu nain sira, no hanesan ne’ebe mak nia rasik kria liu husi revolusaun politiku no defende ba grupo klase ne’ebe mak akontece iha sociedade.

Iha tempo Grego nian, ema nebe mak uza demokrasia hanesan sistema husi boa governasaun nian, no iha ne’e filosofu sira mos sei nafain halo diskusaun ne’ebe klean liu tan kona ba substansia husi demokrasia, no ninia lalaok ne’ebe mak bele diak hodi aplika iha sociedade no ba nasaun. Atu fo hanoin deit katak Platonia no Aristotelian, filosofu rua ne’ebe mak iha influenza tebes iha tempo uluk liu ba, sira nain rua la aseita hodi aplika sistema demokrasia hanesan sistema ida iha boagovernasaun. Ba nia Platonia, katak ema ne’ebe ukun iha povu ema ne’e tenki hanesan ema liurai filosofu ida, atu nune’e iha ninia lalaok ukun nia nafatin buka saida mak diak, hodi bele aplika iha ninia sistema boagovernasaun.

Kontinua ba pagina 2

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here