Taur Vizita Foho Palehe

VENILALE-Prezidente Taur Matan Ruak vizita subar fatin (abrigu) Kay Rala Xanana Gusmao iha tempo resistensia iha Foho Palehe, Suku Uai-Oli, Postu Administrativu Venilale, Baucau.

Laos deit maun boot Xanana Gusmao. Iha Foho Palehe nee, subar mos komandante Falintil sira seluk hanesan Taur Matan Ruak, Daitula, no lider sira seluk bainhira atu halo kontaktu dame ho militar Indonesia (TNI) iha tinan 1983 iha Larigutu, Postu Administrativu Ossu.

Iha vizita abrigu Kay Rala Xanana Gusmao nee, Prezidente Taur Matan Ruak asina plaka no lao tuir dalan segredu neebe uluk sira uza para inimigu sira labele hatene. Parte balu, hanesan dalan babain neebe ema uza.

Taur lembra katak, altera neba Xanana Gusmao iha abrigu Paleha durante loron tolu hodi halo servisu ba funu nian. Momentu neba, Xanana Gusmao labele hela permanente, tenki muda tun-sae para inimigu sira labele hetan.

Taur Matan Ruak ho nia komitiva tomak, vizita abrigu Paleha, lao tuir dalan segredu neebe uluk sira uza. Sira hotu lao koidadu tamba tenki hakat liu fatuk meik no kroat barak tebes. Lao tabele fatuk mak foin bele too iha subar fatin Kay Rala Xanana.

Iha tempo neba, Xanana Gusmao, Taur Matan Ruak, Daitula no gerileiru sira seluk, subar fatin lahanesan. Sira tenki dodok ba malu, ba sira nia fatin tenki tebele fatuk no hakat liu fatuk kuak naruk mak foin too sira nia subar fatin.

Iha abrigu Palehe nee, iha dapur, iha fatu kuak nia laran. Bainhira subar iha nee, Xanana Gusmao halo rasik ninia matabisu no han loron no kalan nian. Bainhira Prezidenti Taur ho nia ekipa, inkliu komunidade balu husi Suku Uai-Oli hakat too dapur Xanana nian nee, sira sei hetan bikan kalen, karteira, no nuu kulit neebe sira uza hodi han iha tempu rezistensia nian.

Abrigu dapur Xanana no fatin neebe atu deskansa mos dook malu. Too iha  abrigu Xanana, iha bee matan neebe moris husi fatuk kuak. Bee iha fatuk kuak nee nunka maran, tempu udan no bailoro bee sulin hela deit. Iha dapur laran, sei iha fiu ida neebe uza hodi tara dokumentu sira. Too agora sei iha nafatin.

Prezidente Taur Matan Ruak vizita abrigu Paleha tamba Komandante Uai-kia mak konvida tamba tempu funu subar hamutuk ho povu, hetan tiha independensia laliga ona maluk sira neebe uluk subar hamutuk iha tempu rezistensia.

Taur konsidera dalan neebe nia hare kompara ho tempu rezistensia oin seluk tamba tempu rezistensia lao tenki kuidadu no nei-neik kuandu lao la kuidadu inimigu deskobre lalais tenki uza ain fatin ida deit.

Ohin ita lao saruntu deit. Ami uluk nee laos lao saruntu deit tenki lao nei-neik, fatin nee maun Xanana nia abrigu, uluk hau mai loron 3, ita ohin lao saruntu deit,” lembra Taur ba jornalista iha abrigu Paleha, Suku Waioli, Baucau, Kinta (2/3/2017).

Uluk, tinan 1983, Taur mos konsege subar iha Paleha durante loron tolu wainhira halo kontak dame. Hafoin kontak dame, Taur subar tan dala ida. Ukun aan tiha, foin primeira ves halao vizita ba sira nia fatin uluk.

Uluk iha ailaran, hau haree foho badak, mais agora hau haree foho naruk liu fali, agora kole maibe lae tamba inimigu laiha nee mak ita senti kole,” dehan Taur ho hamnasa.

Nia hatete sei vizita tan subar fatin sira seluk hodi fo hanoin ba sidadaun sira atu kuidadu fatin tamba historia rezistensia no mos  presiza hakerek dadaun ona historia tamba sira neebe mak subar gerileiru sei moris nunee kontas historia ho lolos.

Joven sira tenki hatene lider rezistensia sira nia subar fatin, nunee bele konta prosesu halo funu, nunee bele valorize iha Tempu oin mai, ita nia estudante sira presiza hatene, nunee relebra fila fali,” dehan Taur.

Durante subar iha abrigu soldadu sira mak foti hahan, tenkiu kuru bee iha mota mak foin lori sae ba foho leten, tenki tebele tun sae iha fatuk leten, tabele ai, lao nunka tuir dalan neebe ema uza atu nunee inimigu labele hatene tenki muda be-beik.

Iha fatin hanesan eis Gerileiru Uaikia hatete, abrigigu Paleha nudar fatin subar lider rezistensia Komandante Chefe Falentil ou komandante boot liu tempu rezistensia mak Kay rala Xanana Gusmao.

Abrigu ida nee hau komesa prepara iha 1982, Xanana hela  abrigu nee laos permanente, kandu halo servisu mak foin subar iha abrigu nee,” lembra Uaikia.

Nia hatete Xanana Gusmao hafoin ukun aan konsege halo vizita maibe too deit iha suku hodi hatudu deit fatin, maibe seidauk konsege too iha fatin subar fati maibe mari Alkatiri konsege halo vizita ona iha tinan 2002 hanesan primeiru Ministru.

Uaikia hatete nuu kulit, karteira no nuu kulit neebe heta Xanana nia dapur durante tempu rezistensia neebe uza hodi han, prosesu lori hahan inkliu bee elementu sira tenki desaraka halo musila tenki lori iha tempu kalan. Timotio Gusmao

 

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here

NEWS UPDATE

Update Covid-19 TL 4 Dezembru: Kazu Pozitivu 1 & Rekuperadu Nain 1

DILI, STLNEWS.co - Ohin loron, Sabadu (04/12/2021), Kordenadora Jeral Surtu Covid-19, Ministeriu Saude Timor Leste deteta tan kazu pozitivu ida (1) no rekuperadu nain...

PR Periodu 2022-2027 Presiza Tau Interese Ba Estadu & Povu TL

DILI, STLNEWS.co - Prezidente Republika (PR) ba periodu tinan 2022-2027 atu ukun husi se deit presiza mak tau interese ba estadu no povu Timor...

Lidera Enkontru G7+ Iha Lisboa, Xanana Kontinua Promove TL Ba Mundu

PORTUGAL, STLNEWS.co - Lider karismatiku Xanana Gusmão, nu'udar mos pesoa eminente g7+ kontinua promove Timor Leste ba mundu liu husi g7+, bainhira hamutuk ho...